Хүний амь нас эрсэдсэн ослын улмаас үйл ажиллагаа нь саатаад байсан Чили дэх дэлхийн хамгийн том зэсийн уурхай үйл ажиллагаагаа үе шаттайгаар сэргээж эхэллээ. Тодруулбал: "BHP" компани ажилтнуудын эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, үйл ажиллагааны бэлэн байдал, эрсдэлийн хяналт болон эрх бүхий байгууллагуудын шаардлагад үндэслэн "Escondida" уурхайн үйл ажиллагааг үе шаттай сэргээх боломжийг үргэлжлүүлэн үнэлж байна” гэж мэдээлжээ.“BHP” компани 2026 санхүүгийн жилд тус уурхайгаас 1.3 сая тонн орчим зэс олборлож байсан юм. Хэдийгээр дэлхийн хамгийн том зэсийн уурхайн үйл ажиллагаа сэргэж буй ч зах зээлд нийлүүлэлтийн хомсдол үргэлжилсэн хэвээр байна.Долоодугаар сарын байдлаар дэлхийн зэсийн уурхайнуудын олборлолт оны эцэст 23 сая тонн хүрэх төлөвтэйг “ICSG”-ийн шинжээчид тооцоолжээ. Энэ нь зургаадугаар сарын төсөөллөөс дөрвөн хувиар буурсан үзүүлэлт болж байна.

“Nvidia” компанийн үүсгэн байгуулагч, Гүйцэтгэх захирал Женсен Хуан хиймэл оюуны дэд бүтэц эрчимтэй тэлж буй Казахстан улсад ирэх сарын сүүлээр анх удаагаа зочлохоор болсон байна. Тодруулбал: Женсен Хуан аравдугаар сарын 23-нд Астана хотод ирж, Казахстаны Шадар сайд бөгөөд Хиймэл оюун, дижитал хөгжлийн сайд Жаслан Мадиевтай уулзалт хийхийг тус улсын Хиймэл оюун, дижитал хөгжлийн яамнаас мэдээлсэн байна.Есдүгээр сарын 23-наас аравдугаар сарын 23 дуусталх хугацаанд тус улс “Хиймэл оюуны сар” аян хэрэгжүүлж буй бөгөөд хаалтын арга хэмжээнд нь зориулж Женсен Хуанг урьсан аж.Уулзалтын үеэр хиймэл оюуны салбарын хөгжил, технологийн чиг хандлага, хиймэл оюуны мэргэжилтэн бэлтгэх асуудал болон дэлхийн технологийн салбарт Төв Азийн гүйцэтгэх үүрэг зэрэг сэдвүүдээр хэлэлцэхийг салбарын яам мэдээлжээ.Казахстан улс өнгөрсөн зургаадугаар сард Павлодар мужийн Экибастуз хотод хэрэгжүүлэх “Дата төвийн хөндий” төсөлдөө 10 тэрбум ам.доллар хүртэлх үнийн дүнтэй гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулснаа зарласан юм. АНУ-ын “Firebird” компани тус төслийг “Nvidia”-ийн технологид тулгуурлан хөгжүүлж, “GB300” болон “Vera Rubin” систем бүхий 100 мянга гаруй дэвшилтэт GPU-ээс бүрдсэн тооцооллын кластер байгуулахаар төлөвлөжээ.“Дата төвийн хөндий” төслийн 50 МВт-ын хүчин чадалтай эхний дата төвийг 2027 оны зургаадугаар сард ашиглалтад оруулахаар товложээ.Эх сурвалж : bloombergtv.mn

Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга Т.Жамбаажамц Олон улсын валютын сан /ОУВС/-гийн Монгол Улсыг хариуцсан ажлын хэсгийнхэнтэй өнөөдөр уулзаж, санхүүгийн салбар, тэр дундаа банк бус санхүүгийн салбарын өнөөгийн нөхцөл байдал, цаашдын бодлого, зохицуулалтын чиглэлээр мэдээлэл солилцлоо.Уулзалтын эхэнд Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга Т.Жамбаажамц санхүүгийн салбарын тогтвортой байдлыг хангах, эрсдэлийг бууруулах, санхүүгийн үйлчилгээг хүртээмжтэй, хариуцлагатай хүргэх чиглэлээр хэрэгжүүлж буй бодлого, зохицуулалтын арга хэмжээ, салбарын өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар мэдээлэл өглөө.Энэ хүрээнд банк бус санхүүгийн байгууллагуудын салбарын зээлийн бүтэц, эрсдэлийн чанарт авч хэрэгжүүлж буй бодлого зохицуулалт, түүний үр дүн, тулгамдаж буй асуудлын хүрээнд санал солилцов. Тухайлбал, хариуцлагатай зээл олголтыг дэмжих, зээлдэгчийн өрийн дарамтыг зохистой түвшинд байлгах, зээлийн эрсдэлийг бууруулах зорилгоор өр, орлогын харьцаа болон зээл, үнэлгээний харьцаанд тавих шаардлагыг үе шаттай шинэчилж, зохицуулалтын хэрэгжилтэд анхаарч ажиллаж буйг онцоллоо. Мөн уулзалтаар талууд санхүүгийн салбарын тогтвортой байдал, эрсдэлийн удирдлага, хариуцлагатай зээл олголтыг дэмжих бодлого, зохицуулалтын хэрэгжилт болон цаашид анхаарах асуудлын талаар мэдээлэл солилцсон юм.Уулзалтад ОУВС-гийн Ази, Номхон далайн газрын хэлтсийн дэд захирал, Монгол Улсыг хариуцсан ажлын хэсгийн ахлагч Тахсин Саади Седик, Монгол Улсыг хариуцсан суурин төлөөлөгч Маршал Миллс, Монгол Улсыг хариуцсан ахлах эдийн засагч Тереза Дабан Санчес болон холбогдох албаны бусад төлөөлөл оролцлоо.Эх сурвалж: www.frc.mn

Олон улсын эдийн засгийн IX олимпиад (International Economics Olympiad-IEO,2026) Хятадын Шэньжэнь хотноо 7 сарын 12-19 өдрүүдэд зохион байгуулагдаж манайулсын сурагчид амжилттай оролцоод ирлээ. Дэлхийн 61 орны 300 орчим сурагчөрсөлдсөн бөгөөд Монгол Улс дараах бүрэлдэхүүнтэй амжилттай оролцлоо.• Г. Өсөхбаяр-"Монгол Тэмүүлэл" сургууль (Мөнгөн медаль)• С. Хос-Эрдэнэ-"Монгол Тэмүүлэл" сургууль (Хүрэл медаль)• Р. Ананд-Орчлон сургууль (Хүрэл медаль)• Э. Мөнхжин-"Монгол Тэмүүлэл" сургууль (Тусгай байр)• Б. Эрдэнэбат-"Шинэ Эрин" сургууль(Тусгай байр)Энэ жилийн хувьд Монгол Улсын багийн ахлагчаар "Монгол Тэмүүлэл"сургуулийн Бизнес судлалын багш Т.Энхтуяа, дэд ахлагчаар "МонголТэмүүлэл" сургуулийн Эдийн засгийн багш Carlos Crawford ажилласан бөгөөдолимпиадын бэлтгэлийг МУИС-ШУС-НУС Эдийн засгийн тэнхимийн дэд профессорД.Эрдэнэбулган, дэд профессор Б.Энхмаа, Ахлах багш Б.Цогт-Эрдэнэ нар ханганажиллав.Тус олимпиадад 2024 онд анхны нэг мөнгөн медаль, 2025 онд хоёр хүрэл медаль тустус авч байсан бол 2026 онд нэг мөнгөн медаль, хоёр хүрэл медаль авч амжилтааахиулав.Монгол улсаа төлөөлж олон улсын олимпиадад амжилттай оролцсон багийн гишүүдийгШинжлэх ухааны сургуулийн Нийгмийн уxааны салбарын захирал, профессор Ч. Тамир,Эдийн засгийн тэнхимийн эрxлэгч, дэд профессор Б.Нарантунгалаг, Эдийн засгийнтэнхимийн багш нар болон Д. Дашдулам нар хүлээн авч уулзан баяр хүргэж, цаашдынсурлага хөдөлмөрт амжилт хүсэв.

Платоны“Төр улс” (Republic) зохиолд нийгмийг удирдан захирахад тохирох алтан хүмүүс,цэрэг дайчин болох хувьтай мөнгөн хүмүүс, тариачин болох хүрэл хүмүүсээсбүрдэнэ хэмээн дүрсэлдэг.1959оноос хойш дэлхийн хамгийн авьяаслаг өсвөр насны математикчид (сүүлийн үедбусад салбарын онцгой авьяастнууд ч мөн адил) олимпиад хэмээх олон улсынтэмцээнүүдэд ур чадвараа сорьж иржээ. Математикийн олимпиадаас жил бүр нийтдээ300 орчим алт, мөнгө, хүрэл медаль олгодог. Физик, хими, мэдээлэл зүйн олимпиадаас үүнээс цөөн тооны медаль олгодог.Эдгээрмедальтнуудын эгнээнээс капитализмын түүхэнд урьд өмнө байгаагүй нэгэн шинээлит давхарга төрөн гарчээ. Тэднийг “Олимпиадын хүн” (Olympiad Man) хэмээннэрлэе.Хиймэлоюуны аюулгүй байдлын талаарх өнөөгийн хямралыг Олимпиадын хүмүүсийн дундаххямрал гэж ойлговол хамгийн оновчтой. Өнгөрсөн жил хиймэл оюуны загваруудматематикийн олимпиадын алтан медалийн түвшний амжилт үзүүлж чадсан. Түүнээсхойш хиймэл оюун тасралтгүй хурдацтай хөгжсөн нь Anthropic компанийн хоёрсудлаачийг ажлаасаа гарахад хүргэжээ. Тэд 2017 онд Их Британийн математикийнолимпиадын багийн гуравны нэгийг бүрдүүлж байсан хүмүүс юм. Anthropic-ийнзахирал Дарио Амодей ч нэгэн цагт Америкийн физикийн олимпиадын шигшээ багийнбүрэлдэхүүнд багтаж байсан ч үндсэн бүрэлдэхүүнд нь арай орж чадаагүй нэгэн.Харин OpenAI үүний хариуд Пол Кристианог ТУЗ-ийн гишүүнээр томилжээ. НоёнКристиано хиймэл оюуны аюулгүй байдлын чиглэлээр олон жил ажилласан бөгөөдматематикийн олимпиадын мөнгөн медальтай.“Давосынхүн” (Davos Man) хорь гаруй насандаа McKinsey-д ажиллан карьерынхаа гараагэхлүүлдэг байсан бол "Олимпиадын хүн" анх согтууруулах ундаа амсаж үзэхээсээ чөмнө математикийн тэмцээнүүдэд тэргүүлж явсан байдаг.Машухаалаг хүүхдүүд хожим нь маш өндөр үнэлгээтэй насанд хүрэгчид болдог. 2024 ондGoogle 1994 оны математикийн олимпиадад төгс оноо авч байсан Ноам Шазирыг ажилдавахын тулд 2.7 тэрбум ам.доллар төлсөн. Тэр саяхан OpenAI руу шилжсэн бөгөөдтус компанийн судалгааны тэргүүлэх ажилтан Америкийн мэдээлэл зүйн олимпиадынбагийн ахлах дасгалжуулагчаар давхар ажиллаж байжээ.2010-аадоны үед “Давосын эмэгтэй”-н сонгодог төлөөлөл болсон Шерил Сандберг Meta-гийнхамгийн өндөр цалинтай удирдах ажилтан байлаа. Харин одоо энэ байр суурийг 29настай, Америкийн бодлого бодох тэмцээний ертөнцөөс холдоод удаагүй байгаа АлександерВанг эзэлж байна.Үүсгэнбайгуулагчдынх нь дунд “Олимпиадын хүмүүс” багтдаг хиймэл оюуны стартапуудаасдурдвал Databricks (190 тэрбум ам.долларын үнэлгээтэй), Cursor (60 тэрбум),Cognition (48 тэрбум), Perplexity (30 тэрбум) зэрэг компани бий.“Олимпиадынхүн” санхүүгийн зах зээл дээр ч яг адилхан өөртөө итгэлтэй байдаг. Урьд цагтарилжааны талбарт биеэрээ зогсон наймаа хийдэг өргөн мөртэй, ханхар цээжтэй арилжаачид давамгайлдаг байсан болтэдний оронд одоо гэрлийн хурдаар шахам худалдан авч, зардаг алгоритм бүтээдэгнарийхан мөртэй хүмүүс гарч иржээ.Томоохонарилжааны компани болох Two Sigma-г үүсгэн байгуулагчдын нэг нь математикийнолимпиадад Америкийг төлөөлж байсан нэгэн гээд бод. Өөр нэг том арилжааныкомпани бөгөөд “Олимпиадын хүмүүс”-ийн ажиллах дуртай газрын нэг болох JaneStreet бүр корпорацын бондын арилжаагаар банкуудыг давж эхэлжээ. Энэ салбар ньУолл Стритийн спортлог, түрэмгий хэв маягийн арилжаачдын үлдсэн сүүлчийн түшицгазар байж мэднэ. Jane Street мөн венчур хөрөнгө оруулалтад оролцдог (магадгүйолимпиадын нөхдийнхөө байгуулсан стартапуудад хөрөнгө оруулдаг биз).Криптовалютынертөнцөд санхүүгийн мэдлэг тааруу, овжин наймаачид олон байдаг ч тоонд гаргуудонц сурлагатнууд ч бас бий. Ethereum блокчейныг үндэслэгч мэдээлэл зүйн олимпиадын хүрэл, томоохон крипто бирж болохHyperliquid-ийг үндэслэгч физикийн олимпиадын алтан медальтай.Спортынолимпын аваргуудын нэгэн адил олимпиадын ялалт нь улс үндэстний бахархлын зүйёсны эх үүсвэр мөн. Гэхдээ “Олимпиадын хүмүүс”-ийг бэлтгэн төрүүлэх, өөртөөтатах нь улс орны хүч чадал, баялгийн эх үүсвэр ч болдог. Тэдний ихэнх нь ихсургуульд үлддэг байсан үед ч энэ үнэн байв. Харин өнөөдөр олонх нь бизнес,үйлдвэрлэлийн салбарт ажилладаг болсон тул үүний ач холбогдол бүр ч нэмэгджээ.Тэдсүргээрээ нүүдэллэдэг мэт нэг газраа төвлөрөх хандлагатай. МассачусетсийнТехнологийн Институт (MIT) тэднийг татдаг нэгэн хүчтэй соронз бүхий газрын нэг юм. Кембрижийн Trinity College ч мөнадил.MenloVentures-ийн хөрөнгө оруулагч Диди Дас өнгөрсөн 25 жилийн математик, мэдээлэл зүй,физикийн олимпиадын оролцогчдыг судалжээ. Тэднээс хамгийн олныг нь Googleажиллуулдаг. Түүний дараагаар Meta нэлээд хол зөрүүтэйгээр хоёрдугаарт орно.Санхүүгийн салбарт Jane Street-ээс гадна Jump Trading тэдний ажиллах дуртайгазар ажээ.“Олимпиадынхүн”-ийг “Давосын хүн”-ээс илүүд үзэх хангалттай шалтгаан бий. “Давосын хүн”бол хэдэн арван жилийн турш дэлхийн хаана ч очсон өөрийгөө гэртээ байгаа мэтмэдэрдэг байсан ч өнөөдөр хаана ч тийм таатай хүлээн авалт мэдрэхээ больсон,өнгөлөг, чадварлаг корпорацын удирдах ажилтан юм.Дэлхийнэдийн засгийн форумын “Young Global Leader” яаж болдог вэ? Бурхан л мэдэх байх.ХаринОлимпиадын хүн болж, хиймэл оюуны компанид өндөр албан тушаалд хэрхэн очих вэ?Ердөөхоёрхон шалгалт чамайг хүлээж байна, найзминь.Элитүүдийгнэг талаар үл хүндэтгэж, нөгөө талаар атаархдаг нийгэмд хүний чадвар, эрх мэдэлямар үндэслэлтэй олдсоныг шалгаж болохуйц байх нь давуу талтай. Гэхдээ чөлөөтзах зээл өнөөдөр хамгийн том шагналуудаа анх коммунистуудын зохион бүтээсэнтогтолцоогоор дамжуулан олгож байгаа нь ихээхэн ёжтой хэрэг. Анхны олимпиадЗөвлөлтийн социалист лагерьт зохион байгуулагдсан бол Америк зөвхөн 1974 оноосоролцож эхэлжээ.“Олимпиадынхүн”-ий даяаршлын тухай төсөөлөл “Давосын хүн”-ийхээс илүү сонирхол татахуйц.Туркийн эдийн засагч Толга Юретийн судалгаагаар 2000-аад онд олимпиададоролцсон хүмүүсийн талаас илүү хувь нь хожим гадаад улсад амьдрах болсон байна.Барууныорнууд, ялангуяа Америк олимпиадын авьяастнуудыг идэвхтэй татдаг. Тэдний ихэнхи нь Румын, Хятад эсвэл Энэтхэгт төрж өссөн байдаг.“Олимпиадынхүмүүс”-ийг судлах нь цагаачлалын талаарх өрөөсгөл ойлголтуудыг эргэн харахад чтустай. Зүүнийхэн хүргэлтийн жолоочдоос илүү олимпиадын авьяастнуудыг татахаданхаарах хэрэгтэй юм биш үү? Харинбарууныхан үндэсний шигшээ багууддаа цагаачид ямар гайхалтай амжилт үзүүлжбайгааг анзаарахгүй байна гэж үү?Зөвхөннэрсийг нь хараад, Америкийн бэлгэ тэмдэг бүхий зангиаг нь анзаарахгүй өнгөрвөлАмерикийн математикийн шигшээ багийг Хятадын багтай андуурахад амархан.Алтанмедаль байхад л хангалттайУильямФ. Бакли нэгэнтээ Харвардын их сургуулийн багш нарын жагсаалтаас сонгосонхүмүүсээр удирдуулснаас утасны лавлахаас санамсаргүй сонгосон хүмүүсээрудирдуулсан нь дээр гэж хэлж байжээ.Тэгвэл “Олимпиадынхүмүүс”-ийн нэрсийн жагсаалтаас удирдагчаа сонговол ямар вэ?Элитүүдмөн чанараараа өөрсдийн удирдаж буй хүмүүсээс тусдаа нэгэн давхарга байдаг.Гэхдээ Олимпиадын хүн бодит ертөнцөөс бүр ч илүү тасархай ажээ.Түүндудирдан ажиллуулдаг хүн цөөн, өөртэй нь ижил төстэй замнал, боловсролгүй найзнөхөд бүр ч цөөн. Түүний рационалист философи жирийн хүмүүст солиорлын шинж мэтсанагдаж болохоор. (Хиймэл оюуны лаборатори болон хедж сангуудад эффективальтруизм буюу “үр нөлөөт өглөгийн үзэл”-ийг баримтлагчид олноор бий.)Тэднийхэрэглэдэг хэл жирийн хүмүүст ойлгомжгүй.Нарийнтөвөгтэй учраас биш. Хиймэл оюуны судлаачид өөрсдийн технологи дэлхийгсүйрүүлэх магадлалыг илэрхийлдэг “p(doom)” буюу “сүйрлийн магадлал”-ын талаарзаримдаа тун хөнгөхөн ярьдаг.Харинасуудал нь бусад хүмүүс тэдний ярьж буй зүйлд итгэдэггүйд оршино.Хөрөнгөоруулагчид “Олимпиадын хүн”-ийг хэт их санаа зовдог хүн гэж үздэг. Улс төрчидтүүнийг дэлхий дахины үйл явдлын талаар тун гэнэн боддоггэж үздэг. Харин олон нийт “Олимпиадын хүн” гэж хэн болох, түүний эзэмшиж буйхүч нөлөө хэр их болохыг хараахан бүрэн ойлгоогүй байна.Эх сурвалж: economist.com

Евразийн өргөн уудам нутгийг ийм богино хугацаанд байлдандагуулахын тулд Чингис хаан тун шийдэмгий хүн байсан нь лавтай. Өнөөдөрөөрсдийн бизнесийн “Эзэнт гүрэн”-ийг байгуулахыг эрмэлздэг,эрс шийдэмгий дүр төрхтэй бизнесийн удирдлагууд түүнийг манлайллын талаарзөвлөгөө өгсөн ном судар үлдээсэн ч болоосойгэж хааяа боддог байж мэднэ. Борлуулалтын баг нь хангалтгүй ажиллаж байвал : Чингисхаан яах байсан бол? Харамсалтай нь, аугаа Монгол хааны үзэл санаа, сургамжбидэнд уламжлагдан үлдсэнгүй.Гэхдээ түүний зөвлөгөө байсан ч тийм ч их хэрэг болохгүйбайсан байж мэднэ. Чингис хаан өөрийн амжилтыг эр зориг, морь унах чадвар,стратегийн суу ухаантайгаа холбон тайлбарлах байсан биз. Гэвч үнэн хэрэгтээтүүний амжилтын гол хүчин зүйл нь цаг агаар байсан гэж Пулитцерийн шагналттүүхч Жаред Даймонд үзэж байна.Монголын тал нутгийн модны жилийн цагаригт хийсэншинжилгээнээс үзэхэд Чингис хаан хүчирхэгжин гарч ирсэн үе уур амьсгалын хувьд тун таатай, ер бусын чийглэг байжээ. Хур тунадасих байх нь өвс ургамал арвин ургана гэсэн үг. Ингэснээр дайчдыг тэжээх малын ашигшим элбэгшиж, мөн нөөц морьд ч өссөнөөр Монголын цэрэг асар хурдан хөдөлгөөнтэйболох боломж бүрдсэн байна. Хэрэв Чингис хаан тухайн цаг үеэсээ 20 жилийн өмнө,эсвэл 200 милийн өмнө зүгт төрсөн бол тэр ердөө л олон дайчин ноёдын нэг болонүлдэх ч байсан байж болох юм.“Чингис хаан өөрөө үүнийг мэдээгүй ч (учир нь тэр модныцагаргаар он цаг тогтоодог дендрохронологич байгаагүй) яг тохирсон цаг хугацаа,тохирсон газар төрөх аз түүнд тохиожээ” хэмээн доктор Даймонд бичжээ.Дэлхийн хамгийн олон дагагчтай шашныг үндэслэгчийн үүрэгнөлөөг ч бид хэтрүүлэн үнэлдэг байж болох юм. Есүс яах аргагүй бусдыг татахонцгой чадвартай хүн байсан. Гэхдээ түүнтэй адил олон мянган шашны номлогчтухайн үед байжээ. Есүсийн сургаал дэлхий даяар түгсэн атлаа бусдынх ньтүгээгүй гол шалтгаан нь түүний өөрийн бодьгалаас гадуурх бусад хүчин зүйлстэйихээхэн холбоотой.Хоёр мянган жилийн өмнөх еврейчүүд тухайн үеийн бусад ардтүмэнтэй харьцуулахад бичиг үсгийн боловсрол өндөртэй, Ромын эзэнт гүрний олонхэсэгт тархан суурьшсан байв. Тиймээс Есүсийн сургаалыг бичиж тэмдэглэн,өргөнөөр тарааж, олон хүн унших боломжтой болгожээ. Элч Паул уг сургаалыг еврейбус хүмүүсийн сэтгэлд хүртэл хүрч, тэдний сонирхлыг татахуйц байдлаарөөрчилсөн. Ромын нэгэн эзэн хаан Христийн шашинд орсноор энэ шашин Европ даяартархсан бөгөөд хожим европчууд дэлхийн бусад хэсгийг колоничлох үед бүх тивдтүгжээ. Тэрхүү колоничлол нь үнэх хэрэгтээ христийн шашны сургаалтай огтнийцэхээргүй арга замаар явагдсан юм.Доктор Даймондын хамгийн алдартай бүтээл болох “Буу, нян баган” (“Guns, Germs and Steel”) номд Барууны орнууд хүчирхэгжин хөгжихөд соёлынялгаанаас илүүтэй газарзүй болон байгаль орчны хүчин зүйлс чухал нөлөө үзүүлсэнгэж үздэг.Харин “Ашиг, эш үзүүлэгчид, дасгалжуулагчид ба хаад”(“Profits, Prophets, Coaches and Kings”) номдоо тэрээр олон салбарыг хамарсанөргөн мэдлэг, сэтгэлгээгээ манлайлал хэмээх сэдэвт чиглүүлжээ. Уг ном тунсонирхолтой, уншууртай бүтээл болсон байна.Яагаад удирдагч хэрэгтэй вэ?Ернь удирдагч яагаад зайлшгүй хэрэгтэй байдаг талаар эргэцүүлэхдээ доктор Даймонд1964 онд Шинэ Гвинейд хийсэн аяллынхаа тухай өгүүлдэг. Тэнд тэрээр гадаадертөнцөөс тусгаарлагдсан өндөрлөг газрын нэгэн тосгоны оршин суугчид тулгамдсанасуудлаа хэрхэн хэлэлцэж байгааг ажиглажээ.Тосгоныбүх хүн буюу ойролцоогоор 100 хүн задгай талбайд цугларсан байв. Үг хэлэхийгхүссэн хүн бүр чангаар саналаа хэлнэ. Бүгд бие биеэ мэддэг тул тусгайланудирдагч байх шаардлага байгаагүй аж.Хариннийгэм улам томорч, нарийн төвөгтэй болохын хэрээр шийдвэрүүдийг хэн нэгэнзохицуулах шаардлагатай болдог. 20,000 хүнтэй хотын бүх оршин суугч нэг талбайдцуглаад бие бие рүүгээ хашхиран асуудлаа шийдэж чадахгүй.Гэхдээтусгай нэг удирдагч бодит байдал дээр хэр их ялгаа бий болгодог вэ? гэдэг ньтөдийлөн тодорхой бус.Үүнийгүнэлэх үндсэн хоёр арга бий. Нэгдүгээрт, намтарчилсан арга буюу түүхэн томоохонхүмүүсийн амьдралыг судалж, бусдаас ялгарсан шинж чанарыг нь тодорхойлох.Хоёрдугаарт, статистикийн нотолгоо хайх. Доктор Даймонд энэ хоёр аргыг хоёулангнь ашиглажээ.Удирдагч үнэхээр чухал уу?Ерөнхийлөгчдийгашиглан туршилт хийх боломжгүй нь мэдээж. Камала Харрисыг Америкийн яг адилханхуулбар улсын ерөнхийлөгч болгоод Дональд Трампаас илүү сайн ажиллах байсанэсэхийг шалгаж боломжгүй.Гэхдээбайгалийн туршилт (natural experiment) зохиож болно. Жишээлбэл, удирдагчид жам ёсоороонас барсны дараа юу болдгийг ажиглаж болно.Нэгэнсудалгаанд 1875–2004 оны хооронд нас барсан эсвэл албан тушаалаасаа огцорсон183 засгийн газрын тэргүүнийг авч үзжээ. Удирдагч албан тушаал хашиж байхдаа буюунас бараагүй үеийн эдийн засгийн өсөлттэй харьцуулахад дараагийн үеийн эдийнзасгийн дундаж өсөлт бараг ялгаагүй байв.Гэвчэнэ дундаж үзүүлэлтийн цаана асар их хэлбэлзэл нуугдаж байжээ. Өөрөөр хэлбэл,удирдагч солигдсоны дараа эдийн засгийн өсөлт огцом нэмэгдэх эсвэл огцом буурахмагадлал мэдэгдэхүйц өндөр байв.Үүнийхамгийн боломжит тайлбар нь хэн удирдаж байгаа нь үнэхээр чухал гэсэн санаа юм.Эдийн засгийг удирдах чадвар муутай удирдагч мориноосоо унаж нас барвал эдийнзасгийн өсөлт нэмэгдэж болно; харин чадварлаг удирдагчид ийм зүйл тохиолдволэсрэг үр дүн гарч болно.Гэхдэээнэ нөлөө голчлон удирдагчийн эрх мэдэлд тавих хязгаарлалт бага байдагавторитар тогтолцоонд ажиглагдсан бөгөөд ардчилсан тогтолцоонд барагмэдэгдэхүйц байгаагүй байна.Үүнтэйижил арга бизнесийн байгууллагын удирдагчдын ач холбогдлыг ч харуулдаг. Даниулсад хийсэн нэгэн судалгаагаар компанийн гүйцэтгэх захирал (CEO) нас барснаасхойших хоёр жилийн дотор компанийн ашиг дунджаар 13%-иар буурчээ. Харин ТУЗ-ийнгишүүн нас барахад компанийн үйл ажиллагаанд статистикийн хувьд мэдэгдэхүйцнөлөө ажиглагдаагүй байна.Товчхондоо,удирдагчид чухал.Тэгвэл хэрхэн илүү сайн удирдагч болох вэ?Судалгаагаарболовсролтой байх нь илүү тустай гэж гарсан. Их, дээд сургууль төгссөнерөнхийлөгч эсвэл ерөнхий сайдыг зөвхөн дунд сургуулийн боловсролтой хүнзалгамжлахад тухайн улсын эдийн засгийн үзүүлэлтүүд муудах хандлагатай байжээ.Харинэдийн засгийн хамгийн сайн үр дүн бий болгосон улс төрийн удирдагчдын мэргэжлийнчиглэлийг судалж үзэхэд, гайхах зүйлгүйгээр, эдийн засгийн шинжлэх ухааныболовсрол эзэмшсэн байв.Гэхдээманлайллыг илүү нарийн ойлгохын тулд тодорхой хүмүүсийн жишээг судлах ньтустай.Серетсе Кхама ба Ботсванагийн жишээДокторДаймонд ядуу, төдийлөн танигдаагүй улсыг хөгжил цэцэглэлтийн замд оруулсанБотсванагийн анхны ерөнхийлөгч Серетсе Кхамагийн жишээг дурджээ.1966онд тусгаар тогтнолоо олж авах үед Ботсванагийн ирээдүй тун бүрхэг харагдажбайв. Тус улс ердөө долоон миль хатуу хучилттай замтай, их сургууль төгссөн 22хүнтэй, илэрсэн орд газар, байгалийн баялаггүй байлаа. Мөн колоничлолын дараахАфрикийн бусад оронд өрнөж байсан цуст мөргөлдөөнөөс зайлсхийж чадна гэж үзэхонцгой шалтгаан ч байсангүй.Гэтэлудалгүй Ботсванад алмаз — маш их хэмжээний алмаз илрэв.Ингэснээровог аймгууд хоорондоо тэмцэлдэх тодорхой шалтгаантай болов. Гэвч Кхама эрдэсбаялгийн өмчлөх эрхийг алмаз илэрсэн газрын овог аймагт (тэр нь өөрийнх нь овогбайв) бус, төрд олгосноор энх тайвныг хадгалж чаджээ.Оксфордыних сургуульд суралцсан тэрээр орчин үеийн ертөнцийн талаар хангалттай мэдлэгтэйбайсан тул орчин үеийн, авлига багатай төрийн албыг бий болгож чадсан. Үүнийзэрэгцээ нутгийн уламжлал, ахуйгаас хөндийрөөгүй тул ард иргэдийн дунд нэрхүндтэй хэвээр байжээ. Тэрээр тосгоны уламжлалт зууш болох хатаасан авгалдайтайуутыг халаасандаа үргэлж авч явдаг байсан гэдэг.Мөнтэрээр арьс өнгөөр ялгаварлан тусгаарлах апартеидын дэглэмийг хувь хүний хувьд үзэн яддаг байсан ч хөрш Өмнөд Африкийн дотоодулс төрд хутгалдан орохгүй байх хэмжээний болгоомжтой бодлого баримталжээ.Түүнийудирдлагын үед Ботсвана дэлхийн хамгийн хурдацтай өсөж буй эдийн засагтай улсболсон.ДокторДаймондын дэвшүүлсэн нотолгооноос үзэхэд Кхамагийн хийсэн зүйлийг тухайннөхцөлд өөр удирдагч яг түүн шиг хийж чадах байсан гэхэд эргэлзээтэй.Сайн удирдагчийн шинж чанар юу вэ?Энэболон бусад жишээнээс харахад сайн ерөнхийлөгч зөвхөн өөрийн овог, бүлгийн эрхашгийг бус улс орноо бүхэлд нь төлөөлөхийг эрмэлздэг, шилдэг оюун санаа,мэргэжилтнүүдээс суралцдаг, хөрш орнуудтайгаа шаардлагагүй зөрчилдөөн үүсгэхээсзайлсхийдэг гэж дүгнэж болохоор.Гэвчэдгээр чанар байхгүй олон хүн засгийнэрхэнд гардаг.Олонсонгогч өөрийн бүлгийг илүүтэй өмгөөлдөг, тэмцэгч, мэргэжлийн мэдлэг болоншинжээчдийн байр суурийг үл ойшоодог удирдагчдад дуртай байдаг. Сүүлийн үедпопулист үндсэрхэг үзэл хүчтэй дэлгэрч буй нь үүнтэй холбоотой гэж нийтлэлдтайлбарлажээ.Эцэстнь сайн удирдагчийг яг юу бий болгодог вэ гэдгийг тодорхойлох амаргүй. Учир ньудирдагчдад хэрэгтэй олон чанар зөвхөн зохистой хэмжээндээ л давуу тал болдог.Тууштайбайдал — гэхдээ зөрүүд зан болон хувираххүртлээ биш.Эр зоригтойбайдал — гэхдээ бодлогогүй эрсдэл гаргах хэмжээнд биш.Энэрэн,нигүүлсэнгүй байдал — гэхдээ бусдад хэт ашиглуулах хэмжээнд биш.Алсынхараа, холч ухаантай байдал — гэхдээ бодит байдлаас тасарсан хэмжээнд биш.ДокторДаймондын цухас дурдсан боловч гүнзгийрүүлэн авч үзээгүй нэг чухал санаа бий.Энэ нь улс төр, бизнес болон бусад салбарт удирдагчийг сонгож байгаа хүмүүсөөрсдөө хариуцлагатай, нухацтай сонголт хийх үүрэгтэй гэсэн санаа юм.Тэдудирдагч бодит байдал дээр юуг хийж чадах талаар бодитой хүлээлттэй байх, мөнагшин зуур “алтан үе” авчирна хэмээн амладаг зальт этгээдүүдийг няцааж,сонгодоггүй байх ёстой.Харамсалтайнь бодит байдал дээр энэ үүргийг хүмүүс олонтаа үл ойшоодог ажээ.Эхсурвалж : economist.com