Санхүүгийн зохицуулах хорооны зохицуулалтад хамаардаг хөрөнгийн зах зээл, даатгалын зах зээл, банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж, зээлийн хоршоодын ДНБ-д эзлэх хувь хэмжээ 26.8 хувьд хүрлээ. Хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ өмнөх оноос 6.6 хувиар өсөж 13,879.4 тэрбум төгрөгт хүрсэн бол хувьцааны хоёрдогч зах зээлийн арилжааны хөрвөх чадвар 2.1 хувь байна. ТОП-20 Индекс өмнөх онтой харьцуулахад 3,181.78 нэгжээр буюу 6.2 хувиар өслөө.

Дэлхийн банк санхүүгийн салбарт цахим үйлчилгээгээр тэргүүлэгч байгууллагуудыг тодруулан өргөмжилдөг “The Digital Banker” сэтгүүлээс ХААН Банкийг харилцагчийн туршлагад Gen AI технологийг амжилттай нэвтрүүлсэн “Зүүн Азийн шилдэг банк”, “Харилцагчийн туршлагад хиймэл оюуныг хамгийн үр дүнтэй нэвтрүүлсэн банк”-аар тус тус шалгарууллаа.8 дахь жилдээ зохион байгуулсан “Digital CX Awards 2026” шагнал гардуулах ёслолын үеэр тус сэтгүүлийн шинжээчдийн баг “Gen AI технологийг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлснээр ХААН Банкны дижитал чадамж бэхжиж, үйл ажиллагааны үр ашиг дээшилсэн төдийгүй хиймэл оюунд суурилсан шинэлэг харилцагчийн туршлагыг бий болгогч тэргүүлэгч байгууллагын байр сууриа улам бататгаж байгаа” хэмээн онцолсон.“Харилцагчийн туршлагад хиймэл оюуныг хамгийн үр дүнтэй нэвтрүүлсэн банк”-аар шалгарахад ХААН Банкны Digi Chatbot хамгийн чухал нөлөө үзүүлсэн юм. Харилцагчийн асуултад уялдаа холбоотой, оновчтой хариу өгөх чадвартай, латин болон кирилл үсэг төдийгүй англи хэлээр харилцах боломжтой “GEN AI”-д суурилсан Digi чатботыг ХААН Банк 2024 онд амжилттай нэвтрүүлсэн билээ. 2025 онд энэхүү Digi чатботоор нийт 377,000 харилцагчид үйлчилж, тэдгээрийн 88% нь хүссэн мэдээлэл, үйлчилгээгээ бүрэн авсан байна. Мөн чатботоор мэдээлэл авч буй харилцагчийн тоо өмнөх онтой харьцуулахад 44 хувиар өсчээ. Үүнээс гадна, 2025 онд хиймэл оюунд суурилсан бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээ улам сайжруулан Business AI туслах болон Khan Business аппликэйшн зэрэг шинэ платформууд нэвтрүүлж, харилцагч байгууллагуудад бизнесээ ухаалгаар өсгөх боломжийг бүрдүүлээд байна.ХААН Банк харилцагч төвтэй дижитал банк болох зорилгын хүрээнд үйлчилгээний хүртээмж, хурд, хялбар байдлыг тасралтгүй сайжруулсны үр дүнд нийт гүйлгээний 99.6 хувь, нийт хэрэглээний зээлийн 88 хувийг онлайнаар олгож байна. Ийнхүү цахим бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний цар хүрээ нэмэгдэхийн хэрээр банкны зүгээс харилцагчийн сэтгэл ханамж, туулах зам, аюулгүй байдлыг нэн тэргүүнд тавьж, олон улсын шилдэг туршлага, стандартыг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлэн, ажиллаж байгааг ийнхүү олон улсад өндрөөр үнэлсэн юм.Бид харилцагчдынхаа санхүүгийн аяллын алхам бүрд хамгийн шилдэг, шинэлэг бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг хүргэх эрхэм зорилгынхоо дагуу цаашид ч үйлчилгээний чанар, харилцагчийн сэтгэл ханамжийг өндөр байлгахад онцгой анхааран ажиллах болно.

Сангийн яамны нэрэмжит “Эрдэм шинжилгээний хурал” 5 дахь жилдээ амжилттай зохион байгуулагдаж, 2026 оны 5 дугаар сарын 14-ний өдөр шилдгүүдээ тодрууллаа.Энэ удаагийн Эрдэм шинжилгээний хуралд эхний шатанд нийт 42 бүтээл ирүүлснээс хоёрдугаар шатанд оюутны ангиллын 10 бүтээл, судлаачийн ангиллын 6 бүтээл шалгаруулан хэлэлцүүллээ.Жилээс жилд оролцогчдын хүрээ өргөжин тэлж, төсөв, санхүүгийн салбарт тулгамдаж буй асуудлуудыг хөндсөн судалгааны бүтээлүүд нэмэгдэхийн зэрэгцээ шинэлэг арга зүй, тоон болон эмпирик шинжилгээг түлхүү ашиглаж байгаа нь энэхүү хурлын ач холбогдол, үр нөлөө улам өсөн нэмэгдэж буйг харуулж байна.Эрдэм шинжилгээний хурлын оюутны ангиллын шилдгүүдээр:I байр: “Улсын төсөвт эрдэс бүтээгдэхүүний тэнцвэржүүлсэн үнийн тооцооллын олон улсын ба дотоодын туршлагын судалгаа” сэдвээр Б.Бат-Амгалан,II байр: “Эрчим хүчний салбарын мега төслүүдийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөөг салбар хоорондын тэнцэл ашиглан шинжлэх нь” сэдвээр Ц.Энхжин, Ц.Буян-Өлзий, Д.Билгүүндэлгэр,III байр: “Монгол улсад нүүрстөрөгчийн татвар нэвтрүүлснээр макро эдийн засаг болон төсвийн орлогод үзүүлэх нөлөөг CGE загвараар үнэлэх нь” сэдвээр Б.Бүдсүрэн, М.Марал,Тусгай байр: “Хүн амын насжилт ба тэтгэврийн сангийн санхүүгийн тогтвортой байдал” сэдвээр Л.Пүрэвжав , Г.Намуунцэцэг, Ц.Номиндарь,Судлаачийн ангиллын шилдгүүдээр:I байр: “Тэтгэвэрт гарах насны өөрчлөлт ба өндөр настны цалингийн түвшин” сэдвээр Г. Мөнхсүлд,II байр: “Төсвийн дүрмийн хүрээнд төсвийн бүтцийг оновчлох нь” сэдвээр Ч.Анхбаяр, Л.Мөнхцацрал,III байр: “Дунд хугацааны нэгдсэн төсвийн орлого, зардлын оновчтой хэмжээг тодорхойлох судалгаа” сэдвээр Г.Цэлмэг нар тус тус шалгарлаа.

Монголбанкны нэрэмжит эрдэм шинжилгээний шилдэг бүтээл шалгаруулах “Залуу судлаач” уралдаан амжилттай зохион байгуулагдаж, дүнгээ гаргалаа. Уламжлал болсон энэхүү уралдаанд өмнөх жилүүдэд дунджаар 20–45 судлаачийн бүтээл ирдэг байсан бол энэ жил 200 гаруй судлаач 79 судалгааны бүтээлээ ирүүлж, эцсийн шатанд 7 бүтээл шалгарч, шүүгчдийн өмнө бүтээлээ танилцуулсан юм. Залуу судлаачид нийгэм, цаг үеийн тулгамдсан асуудлыг оновчтой дүгнэж, гарах үр дагаврыг нарийн тооцоолон, шийдвэрлэх арга замыг ч хамтад нь эрэлхийлж байгаагийн дээр бодит өгөгдөлд тулгуурласан судалгааны шинэ арга зүйг ашиглан судалгаагаа хийж байгааг шүүгчид онцлон сайшаав. Монголбанкны дэргэдэх Сургалт судалгааны хүрээлэнгээс зохион байгуулсан тус уралдааны шилдэг бүтээлийг шалгаруулах арга хэмжээг Монголбанкны дэд Ерөнхийлөгч Г.Энхтайван нээж үг хэлэхдээ, жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг эрдэм шинжилгээний шилдэг бүтээл шалгаруулах энэхүү уралдаан бол банк санхүү, эдийн засгийн чиглэлээр суралцдаг оюутнуудын хувьд томоохон шалгуур, бас тэдний оролцохыг хүсдэг уралдаануудын нэг. Энэ уралдаанд оролцсон оюутнуудын дундаас Төв банканд ажиллаж байгаа хүмүүс ч цөөнгүй бий. “Залуу судлаач” уралдаан жилээс жилд улам өргөжин тэлж байгаад баяртай байна гэв. Харин Монголбанкны дэргэдэх Сургалт судалгааны хүрээлэнгийн захирал Х.Анхсүрэн ‘Залуу судлаач’ шилдэг бүтээлийн уралдаан бол цөөн хүний хооронд өрсөлдөх тэмцээн бус, харин эдийн засаг, статистик, санхүүгийн чиглэлээр судалгаа шинжилгээ хийж буй оюутан, залуусыг дэмжих, тэдний бүтээлийг олон нийтэд түгээн дэлгэрүүлэх, бодлого боловсруулах үйл явцад оролцох боломжийг нь нэмэгдүүлэх, ирээдүйн мэргэшсэн боловсон хүчнийг бэлтгэхэд чиглэсэн Монголбанкны хүний нөөцийн бодлогын нэг чухал хэсэг юм хэмээн онцоллоо.

Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хорооны 2026 оны 4 дүгээр сарын 28-ны өдрийн хуралдаанаар банкуудын гадаад зах зээлээс 2026 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдрөөс хойш шинээр татсан 360 хоногоос 3 жил хүртэлх хугацаатай гадаад валютын бонд болон зээлийн эх үүсвэрийн үлдэгдлийн 25 хувьтай тэнцэх дүнг ЗБН тооцох эх үүсвэрт хамруулахаар шийдвэрлэлээ. Тодруулбал, өмнө нь 360 хоногоос 3 жил хүртэлх хугацаатай гадаад валютын бонд болон зээлийн эх үүсвэрийн үлдэгдлийг бүхэлд нь ЗБН-ийн сууриас хасаж тооцдог байсан бол цаашид 2026 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдрөөс хойш шинээр татсан энэ төрлийн эх үүсвэрийн үлдэгдлийн 75 хувийг нь ЗБН тооцох сууриас хасаж, үлдэх 25 хувьд нь ЗБН тооцохоор болж байна. Жишээлбэл, 100 ам.долларын дээрх төрлийн гадаад эх үүсвэрийн үлдэгдэл байгаа тохиолдолд үүнд хамаарах ЗБН-ийг 25 ам.доллароос тооцох бөгөөд үүний 19 хувь буюу 4.75 ам.долларыг ЗБН хэлбэрээр байршуулна. Түүнчлэн, ЗБН-ийн хувь хэмжээнд өөрчлөлт ороогүй бөгөөд төгрөгийн эх үүсвэрт мөрдөж буй 14 хувь, гадаад валютын эх үүсвэрт мөрдөж буй 19 хувийн шаардлага хэвээр хадгалагдаж байгааг онцлох нь зүйтэй.Хөгжиж буй орнуудын хувьд балансаас үүдэлтэй эмзэг байдалд илүү анхаарал хандуулах шаардлагатайг олон улсад хийгдсэн цөөнгүй судалгааны ажлууд батлан харуулдаг (Mathisen & Pellechio, 2006). Тодруулбал, банкны актив, пассив дахь валютын болон хугацааны зөрүү хуримтлагдан нэмэгдэх нь эмзэг байдал гүнзгийрч буйг илтгэнэ. Ийм нөхцөлд гэнэтийн томоохон сөрөг шок үүсвэл уг тэнцвэргүй байдал санхүүгийн сувгаар дамжин системийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж, санхүүгийн болон макро эдийн засгийн тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлөх боломжтой.Мөн сүүлийн жилүүдэд банкны салбарын нийт эх үүсвэрт гадаад эх үүсвэрийн эзлэх хувь өсөж, улмаар дотоодын зээлийг банкны хамгийн тогтвортой эх үүсвэрт тооцогдох иргэд, аж ахуйн нэгжийн хадгаламжаас гадна гадаад зээл, бондын эх үүсвэрээр санхүүжүүлэх хандлага нэмэгдэж байна. Тухайлбал, гадаад зах зээлээс татсан бонд болон зээлийн нийлбэр дүн нь банкны салбарын нийт эх үүсвэрийн 19 орчим хувийг бүрдүүлж, банкны салбарын зээл ба хадгаламжийн харьцаа 138 орчим хувьд хүрээд байна.Иймд, гадаад орчны тодорхой бус байдал өндөр хэвээр байгаа өнөөгийн нөхцөлд санхүүгийн тогтвортой байдлыг бэхжүүлэх зорилгоор гадаад эх үүсвэрийн бүтцийг илүү урт хугацаатай, тогтвортой чиглэлд шилжүүлэх, мөн банкны салбарын актив, пассивын хугацааны зөрүүг бууруулах чиглэлээр бодлогын арга хэмжээ хэрэгжүүлэх нь чухал ач холбогдолтой юм.Дэлхийн эдийн засгийн төлөвт тодорхой бус байдал өндөр хэвээр байгаа бөгөөд ийм нөхцөлд гадаад санхүүжилтийн зардал, нөхцөл богино хугацаанд өөрчлөгдөх, хөрөнгийн урсгалын төлөвийг өөрчилж болзошгүй. Гэвч нөгөө талаас, Монгол Улсын банкны системийн мөчлөгийн эрсдэл өмнөх үеүдтэй харьцуулахад буурч, санхүүгийн мөчлөг илүү тэнцвэртэй түвшинд шилжлээ. Монголбанкны хийсэн стресс тестийн үр дүнгээр макро эдийн засгийн томоохон сөрөг шокийн үед ч банкуудын өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээ болон эрсдэл даах чадавх нийт системийн хэмжээнд зохистой түвшинд хадгалагдахаар байна. Түүнчлэн, иргэд банкуудаас өндөр дүнтэй зээл давхардуулан авахыг хязгаарласнаар хэрэглээний зээлийн чанаргүйдэл сүүлийн саруудад тогтворжиж, өнгөрсөн дөрвөн сарын турш анхаарал хандуулах зээлийн хувь буурчээ.Энэхүү бодлогын арга хэмжээ нь санхүүгийн салбарт эмзэг байдал хуримтлагдахаас урьдчилан сэргийлэх, банкуудын богино болон дунд хугацаатай гадаад эх үүсвэр татах сэдлийг бууруулах, илүү урт хугацаатай, тогтвортой эх үүсвэр татахыг дэмжсэн, банкны актив болон пассивын хугацааны нийцтэй байдлыг сайжруулахад чиглэсэн шийдвэр болж байна. Цаашид дунд болон урт хугацаанд банкуудын гадаад эх үүсвэрийн эргэн төлөлтийн дарамтыг бууруулах, санхүүжилтийн бүтцийг илүү тогтвортой, эмзэг байдал багатай чиглэлд өөрчлөх, улмаар банкны системийн хөрвөх чадварыг бэхжүүлэхэд эерэг нөлөө үзүүлэх юм.Монголбанкны Ерөнхийлөгчийн 2019 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн А-295 дугаар тушаалаар баталсан “Банкны заавал байлгах нөөцийг тогтоох, тооцох, хяналт тавих журам”-ын дагуу ЗБН-ийн суурийг банкны тайлан тэнцэлд тусгагдсан бусдаас татан төвлөрүүлсэн эх үүсвэрийн үлдэгдэлд үндэслэн тооцдог.Тодруулбал, банкны нийт татан төвлөрүүлсэн эх үүсвэрийн үлдэгдлээс ЗБН тооцоход хамаарахгүй эх үүсвэр болон ЗБН-ийн сууриас хасаж тооцохоор журамд заасан эх үүсвэрүүдийг хасаж, үлдэх дүнгээр ЗБН-ийн суурийг тодорхойлдог. Улмаар банк тус бүрийн ЗБН-ийн хэмжээг тухайн банкны ЗБН-ийн суурь болон Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хорооноос тогтоосон ЗБН-ийн хувь хэмжээг үржүүлэн тооцдог.ЗБН-ийн хэмжээ = ЗБН-ийн суурь * ЗБН-ийн хувь хэмжээЗБН-ийн хувь хэмжээг банкны эх үүсвэрийн төрөл болон хугацаанаас хамаарч ялгаатай тогтоож болдог. Тухайлбал, төрлийн хувьд Монголбанкны зүгээс банкуудад төгрөгийн 14 хувийг, гадаад валютын 19 хувийг бэлэн нөөц хэлбэрээр заавал байлгах шаардлага тавьж байна.

Монгол Улсад санхүүгийн зохицуулагч байгууллага үүсэж, хөгжсөний 20 жилийн ойн хүрээнд Санхүүгийн зохицуулах хороо, Санхүү эдийн засгийн их сургууль хамтран “Санхүүгийн зах зээл: сорилт, инновац, тогтвортой хөгжил” сэдэвт эрдэм шинжилгээний уралдааныг өнөөдөр зохион байгууллаа.Санхүүгийн зах зээл хиймэл оюун ухаан, финтек, өгөгдөлд суурилсан инновацын нөлөөгөөр хурдацтай өөрчлөгдөж буй энэ үед зохицуулалт, хэрэглэгчийн эрх ашгийн хамгаалалт, хөрөнгө оруулагчийн зан төлөв, санхүүгийн хүртээмж, тогтвортой санхүүжилтийг макро эдийн засгийн орчинтой уялдуулан цогцоор нь судлах шаардлага нэмэгдэж байна. Энэхүү хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн зохион байгуулсан уг уралдаанд асуудал дэвшүүлсэн, онол арга зүйн үндэслэлтэй, бодит өгөгдөлд тулгуурласан, эконометрик болон статистикийн аргаар баталгаажсан, шинэлэг шийдэл бүхий практик ач холбогдолтой олон бүтээл иржээ. Тодруулбал хэрэглээний зээлийн өсөлт, дижитал зээлийн эрсдэл, банк бус санхүүгийн байгууллагын системийн эрсдэл, хөрөнгийн зах зээл дэх улс төр болон макро эдийн засгийн нөлөө, финтек үйлчилгээ, машин сургалтын хэрэглээ зэрэг цаг үеийн тулгамдсан сэдвүүдийг багтаасан бүтээл өрсөлдсөн юм.Уралдааны оюутны ангилалд таван их сургуулийн 114 оюутны 50 бүтээл, судлаачийн ангилалд дөрвөн их сургуулийн багш, судлаачид, Монголбанк, арилжааны банк, даатгалын компанийн эдийн засагч, шинжээч, мэргэжилтнүүдийн 22 бүтээл ирүүлсэн байна. Эдгээрээс хоёр ангилалд нийт 10 илтгэлийг эцсийн шатанд шалгаруулж, аман болон постер хэлбэрээр хэлэлцүүлэн шилдгүүдийг тодрууллаа.Хүндэтгэлийн илтгэлийг Санхүүгийн зохицуулах хорооны Зах зээлийн судалгаа, хөгжлийн газрын дарга Б.Батчимэг “Санхүүгийн зах зээл дэх технологийн хөгжил, бодлого зохицуулалт” сэдвээр танилцуулсан нь арга хэмжээний онцлох хэсэг байв.Оюутны ангилалд МУИС-ийн Эдийн засгийн хөтөлбөрийн IV дамжааны оюутан Б.Бүдсүрэн, М.Марал, Д.Анужин нарын “Монгол Улсын бүртгэлтэй хувьцаат компаниудыг сектороор ангилж инфляц болон хувьцааны өгөөжийн холбоо хамаарлыг салбараар нь FE загвар ашиглан шинжлэх нь: Аль салбар нь илүү инфляцад мэдрэг вэ?” сэдэвт бүтээл тэргүүн байр эзэллээ.Судлаачийн ангилалд Н.Энхбаатар (Ахлах эдийн засагч, Монголбанк), Н.Янжинлхам (Эдийн засагч, Монголбанк) нарын “Дижитал зээлийн эрсдэл” сэдэвт бүтээл нэгдүгээр байрт шалгарлаа.

Petroleum Refining буюу газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл нь орчин үеийн эдийн засгийн хамгийн чухал салбаруудын нэг юм. Газрын тос нь байгалиас олборлогдох үедээ шууд хэрэглэх боломжгүй, олон төрлийн нүүрсустөрөгчийн холимог байдаг. Иймээс түүнийг боловсруулах үйлдвэрт оруулж, төрөл бүрийн түлш болон химийн бүтээгдэхүүн болгон ялгаж боловсруулдаг.Өнөөдөр автомашины бензин, дизель түлшээс эхлээд хуванцар сав, синтетик хувцас, замын асфальт хүртэл газрын тосноос гаралтай бүтээгдэхүүнүүд бидний өдөр тутмын амьдралын салшгүй хэсэг болжээ.Газрын тос боловсруулах үндсэн үе шатууд1. Олборлолт ба тээвэрлэлтГазрын тосыг газрын гүнээс өрөмдлөгөөр олборлодог. Олборлосон тосонд:ус,хий,элс,давс зэрэг хольц агуулагддаг.Иймээс эхлээд анхан шатны цэвэрлэгээ хийж, дараа нь хоолой, төмөр зам, автоцистерн эсвэл усан онгоцоор боловсруулах үйлдвэрт хүргэдэг.2. Анхан шатны нэрэлтГазрын тос боловсруулах хамгийн эхний бөгөөд чухал шат бол Fractional Distillation буюу фракцын нэрэлт юм.Энэ үед газрын тосыг ойролцоогоор 350–400°C хүртэл халааж ууршуулан, өндөр нэрэх цамхагт оруулдаг. Янз бүрийн бодисууд өөр өөр температурт буцалдаг тул үе үеэрээ ялгардаг.Нэрэлтийн үеэр ялгардаг бүтээгдэхүүнүүдТемпературГарч буй бүтээгдэхүүнХэрэглээХамгийн дээд хэсэгШингэрүүлсэн хий (пропан, бутан)Хийн түлш40–200°CБензинАвтомашин150–250°CКеросинОнгоцны түлш200–350°CДизельХүнд машин механизмДоод хэсэгМазутДулаан, үйлдвэрҮлдэгдэлБитумЗамын асфальтНэрэлтийн цамхагийн бүтэц6Хоёрдогч боловсруулалтАнхан шатны нэрэлтээр гарсан бүтээгдэхүүнүүдийг шууд хэрэглэхээс өмнө дахин боловсруулдаг.1. КрекингCracking (chemistry) процессоор хүнд молекулуудыг жижиг молекул болгон задлана.Жишээ нь:мазутаас бензин,дизель,химийн түүхий эд гаргаж авдаг.Энэ нь бензиний гарцыг нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой.2. РиформингCatalytic Reforming нь бензиний чанар, октаны тоог сайжруулдаг химийн процесс юм.Үүний үр дүнд:өндөр чанартай бензин,ароматик нүүрсустөрөгч,устөрөгч гардаг.3. Цэвэршүүлэх шатГазрын тосны бүтээгдэхүүн дотор хүхэр зэрэг байгаль орчинд хортой нэгдлүүд байдаг. Тиймээс:хүхэргүйжүүлэх,хорт хий багасгах,чанар сайжруулах боловсруулалт хийдэг.Газрын тосноос гардаг бүтээгдэхүүнүүдГазрын тос нь зөвхөн түлш биш, химийн үйлдвэрийн үндсэн түүхий эд юм.Түлшний бүтээгдэхүүнүүдБензинДизель түлшОнгоцны түлшШингэрүүлсэн хийМазутАхуйн хэрэглээний бүтээгдэхүүнүүдХуванцар савУутСинтетик даавууРезинБудагЛааУгаалгын бодисБарилгын материалАсфальтБитумТосолгооны тосГазрын тосноос гардаг өдөр тутмын бүтээгдэхүүнүүд6Монголд хэрэглэгддэг газрын тосны бүтээгдэхүүнүүдMongolia улс газрын тос олборлодог боловч боловсруулах хүчин чадал хязгаарлагдмал учраас түлшний бүтээгдэхүүний ихэнхийг импортоор авдаг.Монголд өргөн хэрэглэгддэг бүтээгдэхүүнүүд:1. Автомашины түлшАИ-92 бензинАИ-95 бензинДизель түлшЭдгээрийг:автомашин,уул уурхайн техник,хөдөө аж ахуйн машинд ашигладаг.2. Шингэрүүлсэн хийАйл өрхийн хэрэглээРесторанЗарим автомашинд3. БитумЗам барилгын ажилд өргөн хэрэглэгддэг.4. Тосолгооны материалМоторын тосМашин механизмын тосМонгол дахь газрын тос боловсруулах чиглэлMongol Refinery болон Энэтхэгийн хамтарсан газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн төсөл нь Монгол Улсад дотоодын түлш үйлдвэрлэх зорилготой томоохон бүтээн байгуулалт юм.Монгол дахь газрын тосны хэрэглээ6ДүгнэлтГазрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл нь түүхий тосыг олон төрлийн үнэ цэнтэй бүтээгдэхүүн болгон хувиргадаг нарийн технологийн процесс юм. Нэрэлт, крекинг, риформинг зэрэг шат дамжлагаар бензин, дизель, хий, хуванцар, асфальт зэрэг бүтээгдэхүүнүүдийг гарган авдаг.Өнөө үед газрын тос нь зөвхөн эрчим хүчний эх үүсвэр биш, харин химийн үйлдвэрлэл, тээвэр, барилга, ахуйн хэрэглээний үндсэн түүхий эд хэвээр байна.

Монголбанкны Мөнгөний бодлого, судалгааны газрын захирал Н.Ургамалсувдтай ярилцлаа.Үндэсний статистикийн хорооноос Монгол Улсын инфляцын шинэ мэдээллийг танилцуулж, жилийн инфляц 10.1 хувьд хүрснийг зарлалаа. Энэ нь Монголбанкны зорилтот түвшнээс нэлээд өндөр үзүүлэлт болж байна. Тэгэхээр дөрөвдүгээр сарын эцсийн байдлаарх инфляцын 10.1 хувийн өсөлтийг та бүхэн юутай холбоотой гэж дүгнэж байна вэ?Дөрөвдүгээр сард жилийн инфляц 10.1 хувь болж, өмнөх сараас 2.7 нэгж хувиар өссөн үзүүлэлттэй гарлаа. Энэхүү өсөлтөд нөлөөлсөн гол хүчин зүйлсийг тайлбарлая.Нэгдүгээрт, мах, махан бүтээгдэхүүний үнэ өмнөх сараас 11 хувиар, жилийн өмнөхөөс 38 орчим хувиар өссөн нь инфляц эрчимжихэд хамгийн их нөлөөллөө. Зөвхөн мах, махан бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт дангаараа инфляцыг 1.3 нэгж хувиар нэмэгдүүлсэн.Хоёрдугаарт, шатахууны үнийн өсөлт байна. Ойрх Дорнодын нөхцөл байдалтай холбоотойгоор 4-р сард шатахууны дундаж үнэ 11 хувиар өсөж, жилийн өсөлт нь 17 орчим хувьд хүрсэн. Энэ нь инфляцыг жилийн дүнгээр нэг нэгж хувиар өсгөх нөлөө үзүүлсэн бол сарын өсөлтийн 0.7 нэгж хувийг бүрдүүллээ. Өөрөөр хэлбэл, нийт 2.7 нэгж хувийн өсөлтийн 2 нэгж хувь нь мах болон шатахууны үнийн өсөлтөөс шалтгаалсан байна.Бусад бараа бүтээгдэхүүний тухайд, төмс, хүнсний ногооны үнэ мөн мэдэгдэхүйц өссөн. Ялангуяа төмсний үнэ жилийн өмнөхтэй харьцуулахад, 88 гаруй хувиар өслөө. Мөн импортын бараа бүтээгдэхүүн, тэр дундаа барилгын материал болон импортын хүнсний бүтээгдэхүүнүүд болох өндөг, тахианы мах, ургамлын тос зэрэг бараа, бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт инфляцын үлдсэн хэсгийг тайлбарлаж байна.Ерөнхийд нь дүгнэвэл, гуравдугаар сард 7.4 хувь буюу Төв банкны зорилтот түвшинд байсан инфляц дөрөвдүгээр сард огцом өсөхөд нийлүүлэлтийн шалтгаантай хүчин зүйлс голлон нөлөөлсөн гэж хэлж болно.Оны эцэст инфляц Монголбанкны зорилтот түвшинд хүрэх боломжтой гэж үзэж байна уу. Ялангуяа олон улсын нөхцөл байдлаас шалтгаалсан шатахууны үнийн эрсдэл үргэлжилж байгаа энэ үед оны эцсийн төлөвийг хэрхэн харж байна вэ?Инфляцын цаашдын төлөвийг үнэлэхэд нийлүүлэлтийн шалтгаантай хүчин зүйлсийн үнийн өсөлт богино хугацааны эсвэл урт хугацааны нөлөөтэй эсэхийг тодорхойлох шаардлагатай. Мах, хүнсний ногооны үнийн өсөлт улирлын шинжтэй байна. Нийлүүлэлт нэмэгдэхтэй холбоотойгоор 6 дугаар сараас махны үнийн өсөлт саарч, наймдугаар сараас буурна гэсэн хүлээлттэй байна. Хүнсний ногооны үнэ ч мөн адил шинэ ургац гарснаар саарч, намрын саруудад буурах улирлын хандлагатай байдаг. Өөрөөр хэлбэл, эдгээр бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийг түр зуурын шинжтэй гэж үзэж болно. Нийлүүлэлтийн шалтгаантай инфляцад мөнгөний бодлого шууд нөлөөлөх боломжгүй байдаг. Иймээс дамжих нөлөөг нь нэмэгдүүлэхгүй байхад л анхаардаг.Шатахууны үнийн тухайд, дэлхийн олон улс энэ өсөлтийг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр сонголтгүй нөхцөл байдалтай байна. Харин Монгол Улсын хувьд нийлүүлэлт тогтвортой байгаа нь давуу тал болж байна. Мөн Засгийн газар болон холбогдох яам, байгууллагуудын түвшинд үнийг тогтвортой хадгалах чиглэлээр тодорхой хэлэлцээрүүд хийгдсэн тул оны эцэс хүртэл дизель түлш болон АИ-92 шатахууны үнэ харьцангуй тогтвортой байна гэсэн хүлээлттэй байгаа.Ерөнхийдөө оны хоёрдугаар хагаст инфляц саарах хандлага үргэлжилнэ гэж хүлээж байна. Өмнөх төсөөллөөр оны эцэст инфляц 8 хувьд ойртоно гэж тооцоолж байсан бол одоогийн байдлаар шатахууны үнийн өсөлтийн нөлөөг тусгахад инфляц нэг оронтой тоо рүү орох хэдий ч 8 хувиас өндөр гарах магадлалтай байна.Инфляц 10.1 хувьд хүрсэнтэй холбоотойгоор Монголбанк ямар бодлогын арга хэмжээ авах вэ, мөн инфляцын хүлээлтийн талаар ямар үнэлгээ хийж байна вэ?Одоогийн инфляцын өсөлт голчлон нийлүүлэлтийн шалтгаантай байгаа учраас мөнгөний бодлогын шууд хариу арга хэмжээ авах зохистой бус. Тэгэхээр бидний хамгийн анхаарч байгаа зүйл бол нийлүүлэлтийн шалтгаантай үнийн өсөлтийн хоёр дахь үеийн нөлөө болон инфляцын хүлээлт юм.Хоёрдугаар улирлын иргэдийн инфляцын хүлээлтийн судалгаагаар богино хугацааны хүлээлт 0.4 нэгж хувиар өсөж, 7.9 хувьтай гарсан. Энэ нь одоогийн инфляцын түвшнээс доогуур байгаа үзүүлэлт юм. Харин 12 сарын хугацаатай буюу урт хугацааны хүлээлт ердөө 0.2 нэгж хувиар өссөн бөгөөд харьцангуй тогтвортой хэвээр байна.Өөрөөр хэлбэл, инфляцын хүлээлт тогтвортой байгаа нь эерэг үзүүлэлт юм. Мөн бодлогын хүү 12 хувь байгаа нь одоогийн инфляцаас өндөр, бодит бодлогын хүү эерэг, бодлогын төлөв харьцангуй чанга хадгалагдаж байна. Тиймээс Монголбанк бодлогын тодорхой орон зайтай байгаа гэж үзэж байна. Цаашид инфляцын хүлээлт болон хоёр дахь үеийн нөлөөг нарийвчлан ажиглаж байж бодлогын шийдвэрүүдээ гаргана.Нийлүүлэлтийн хүчин зүйлсээс гадна төрийн албан хаагчдын цалингийн өсөлт зэрэг нь дотоод эрэлтийг нэмэгдүүлж байгаа. Энэ нөхцөлд Монголбанк хэрэгжүүлж буй бодлогын арга хэмжээгээ хэрхэн үнэлж байна вэ?Энэ оны нэгдүгээр сард Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хороо өр, орлогын харьцааг чангаруулах шийдвэр гаргасан. Энэ нь төрийн байгууллагын цалингийн өсөлтөөс шалтгаалсан дотоод эрэлтийн өсөлтийн инфляц болон импортын өсөлтөд нөлөөлөх эрсдэлийг бууруулах зорилготой байсан.Үүний үр дүнд оны эхнээс импортын өсөлт -3 хувьтай гарч, хэрэглээний зээлийн өсөлт 8-9 хувь хүртэл саарсан байна. Энэ нь эрэлтийн шалтгаантай инфляцыг тогтвортой барихад бодлогын арга хэмжээ үр дүнгээ өгч байгааг харуулж байгаа юм.Түүнчлэн Монголбанк гадаад валютын орж ирж буй урсгалыг мөнгөний бодлогын хүрээнд стерилизац хийж, төв банкны үнэт цаасанд байршуулан зах зээл дэх илүүдэл хөрвөх чадварыг шингээж байна. Ингэснээр дотоод эрэлтийг хэт хөөрөгдөх, улмаар инфляцын дарамт үүсэхээс сэргийлэх бодлогын зохицуулалт хийж байгаа гэсэн үг.Хэдийгээр мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлт харьцангуй өндөр хэвээр байгаа ч нөгөө талдаа зээлийн өсөлт зохистой түвшинд хадгалагдаж байна. Тухайлбал, нийт зээлийн өсөлт 16-17 хувьд хүрч тогтворжсон бол хэрэглээний зээлийн өсөлт мөн саарч эхэлсэн. Харин бизнесийн зээл 20 орчим хувийн өсөлттэй байгаа нь эдийн засгийг дэмжих чиглэл рүү зээлийн бүтэц илүү зөв хэлбэрт шилжиж байгааг харуулж байна./Эх сурвалж: Блүүмбэрг ТВ/