Газрын тос боловсруулах үйл явц ба гарган авдаг бүтээгдэхүүнүүд
Petroleum Refining буюу газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл нь орчин үеийн эдийн засгийн хамгийн чухал салбаруудын нэг юм. Газрын тос нь байгалиас олборлогдох үедээ шууд хэрэглэх боломжгүй, олон төрлийн нүүрсустөрөгчийн холимог байдаг. Иймээс түүнийг боловсруулах үйлдвэрт оруулж, төрөл бүрийн түлш болон химийн бүтээгдэхүүн болгон ялгаж боловсруулдаг.Өнөөдөр автомашины бензин, дизель түлшээс эхлээд хуванцар сав, синтетик хувцас, замын асфальт хүртэл газрын тосноос гаралтай бүтээгдэхүүнүүд бидний өдөр тутмын амьдралын салшгүй хэсэг болжээ.Газрын тос боловсруулах үндсэн үе шатууд1. Олборлолт ба тээвэрлэлтГазрын тосыг газрын гүнээс өрөмдлөгөөр олборлодог. Олборлосон тосонд:ус,хий,элс,давс зэрэг хольц агуулагддаг.Иймээс эхлээд анхан шатны цэвэрлэгээ хийж, дараа нь хоолой, төмөр зам, автоцистерн эсвэл усан онгоцоор боловсруулах үйлдвэрт хүргэдэг.2. Анхан шатны нэрэлтГазрын тос боловсруулах хамгийн эхний бөгөөд чухал шат бол Fractional Distillation буюу фракцын нэрэлт юм.Энэ үед газрын тосыг ойролцоогоор 350–400°C хүртэл халааж ууршуулан, өндөр нэрэх цамхагт оруулдаг. Янз бүрийн бодисууд өөр өөр температурт буцалдаг тул үе үеэрээ ялгардаг.Нэрэлтийн үеэр ялгардаг бүтээгдэхүүнүүдТемпературГарч буй бүтээгдэхүүнХэрэглээХамгийн дээд хэсэгШингэрүүлсэн хий (пропан, бутан)Хийн түлш40–200°CБензинАвтомашин150–250°CКеросинОнгоцны түлш200–350°CДизельХүнд машин механизмДоод хэсэгМазутДулаан, үйлдвэрҮлдэгдэлБитумЗамын асфальтНэрэлтийн цамхагийн бүтэц6Хоёрдогч боловсруулалтАнхан шатны нэрэлтээр гарсан бүтээгдэхүүнүүдийг шууд хэрэглэхээс өмнө дахин боловсруулдаг.1. КрекингCracking (chemistry) процессоор хүнд молекулуудыг жижиг молекул болгон задлана.Жишээ нь:мазутаас бензин,дизель,химийн түүхий эд гаргаж авдаг.Энэ нь бензиний гарцыг нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой.2. РиформингCatalytic Reforming нь бензиний чанар, октаны тоог сайжруулдаг химийн процесс юм.Үүний үр дүнд:өндөр чанартай бензин,ароматик нүүрсустөрөгч,устөрөгч гардаг.3. Цэвэршүүлэх шатГазрын тосны бүтээгдэхүүн дотор хүхэр зэрэг байгаль орчинд хортой нэгдлүүд байдаг. Тиймээс:хүхэргүйжүүлэх,хорт хий багасгах,чанар сайжруулах боловсруулалт хийдэг.Газрын тосноос гардаг бүтээгдэхүүнүүдГазрын тос нь зөвхөн түлш биш, химийн үйлдвэрийн үндсэн түүхий эд юм.Түлшний бүтээгдэхүүнүүдБензинДизель түлшОнгоцны түлшШингэрүүлсэн хийМазутАхуйн хэрэглээний бүтээгдэхүүнүүдХуванцар савУутСинтетик даавууРезинБудагЛааУгаалгын бодисБарилгын материалАсфальтБитумТосолгооны тосГазрын тосноос гардаг өдөр тутмын бүтээгдэхүүнүүд6Монголд хэрэглэгддэг газрын тосны бүтээгдэхүүнүүдMongolia улс газрын тос олборлодог боловч боловсруулах хүчин чадал хязгаарлагдмал учраас түлшний бүтээгдэхүүний ихэнхийг импортоор авдаг.Монголд өргөн хэрэглэгддэг бүтээгдэхүүнүүд:1. Автомашины түлшАИ-92 бензинАИ-95 бензинДизель түлшЭдгээрийг:автомашин,уул уурхайн техник,хөдөө аж ахуйн машинд ашигладаг.2. Шингэрүүлсэн хийАйл өрхийн хэрэглээРесторанЗарим автомашинд3. БитумЗам барилгын ажилд өргөн хэрэглэгддэг.4. Тосолгооны материалМоторын тосМашин механизмын тосМонгол дахь газрын тос боловсруулах чиглэлMongol Refinery болон Энэтхэгийн хамтарсан газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн төсөл нь Монгол Улсад дотоодын түлш үйлдвэрлэх зорилготой томоохон бүтээн байгуулалт юм.Монгол дахь газрын тосны хэрэглээ6ДүгнэлтГазрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл нь түүхий тосыг олон төрлийн үнэ цэнтэй бүтээгдэхүүн болгон хувиргадаг нарийн технологийн процесс юм. Нэрэлт, крекинг, риформинг зэрэг шат дамжлагаар бензин, дизель, хий, хуванцар, асфальт зэрэг бүтээгдэхүүнүүдийг гарган авдаг.Өнөө үед газрын тос нь зөвхөн эрчим хүчний эх үүсвэр биш, харин химийн үйлдвэрлэл, тээвэр, барилга, ахуйн хэрэглээний үндсэн түүхий эд хэвээр байна.
